A selection of rough and cut Royal Mekong Sapphires.

Mỏ Sapphire Huay Xai của Lào

Mỏ sapphire Huay Xai, Lào được điều hành bởi Sino Resources Mining Corp. Ltd. và Sapphminco.

Có một ngọn đồi ở một đất nước vùng Đông Nam Á, Lào, với một cái nhìn khó quên. Nhìn về phía bắc và vào một ngày trời trong, bạn có thể theo dõi những ngọn núi rừng rậm của Myanmar (Miến Điện). Cả Trung Quốc và Việt Nam ẩn náu trong bóng râm, chỉ cần nhìn ra ngoài. Bên dưới ngọn đồi chảy một trong những con sông lớn nhất châu Á – sông Mekong hùng vĩ, với Thái Lan ở bờ đối diện. Hơn 100 năm trước, một nông dân đã lấy được thứ gì đó rất đặc biệt từ bùn gần con sông đó.

Here hyacinths of heavenly blue, shook their rich tresses to the morn.

James Montgomery

Map of Laos showing the location of the sapphire mines.
Figure 1. Map of Laos showing the location of the sapphire mines. Maps: Richard W. Hughes & Donekeo Intavong

Đất nước Lào nằm giữa Thái Lan và Việt Nam [1], phần lớn là miền núi và vẫn còn không bị ảnh hưởng bởi thế giới hiện đại bên ngoài. Nhưng điều này nhanh chóng thay đổi. Đất nước từng được biết đến là Vùng đất “triệu Voi” (the Land of a Million Elephants) ngày nay là nhà sản xuất đồng và vàng lớn… và bây giờ là Sapphire.

Huay Xai Mekong Laos
Cảnh quan rừng núi nhiệt đới tươi tốt tạo nên đất nước xinh đẹp của Lào. Huay Xai bên dòng sông Mekong. Photo: soulfulconcepts.com

Trữ lượng sapphire chính ở Lào là ở Ban Huay [2] Xai (Ban Huai Sai; Ban Houei Sai). [3] Huay Xai nằm trên bờ sông Mekong ở Lào, ngay đối diện thị trấn Chiang Khong của Thái Lan. Đây là khu vực “Tam Giác Vàng” khét tiếng (the infamous “Golden Triangle” region), nơi biên giới của Thái Lan, Lào và Myanmar gặp nhau. Một trung tâm sản xuất thuốc phiện và heroin, ngày nay nó là một điểm đến du lịch nổi tiếng. Huay Xai là thủ phủ của huyện Bokèo [4] của Lào. Một cây cầu bắc qua sông Mekong tại Chiang Khong-Huay Xai được xây dựng và kết nối trực tiếp giữa Trung Quốc, Lào và Thái Lan.

2.14ct sapphire huay xai
Figure 2: This 2.14-ct cut stone is an example of the finest production from Huay Xai. It sits next to an 11.99-ct parti – colored crystal, also from Huay Xai. Photo: Wimon Manorotkul

Lịch sử vùng mỏ sapphire

Năm 1890, [5] nhà đào mỏ Shan đến từ Miến Điện phát hiện ra nin (spinel đen, một khoáng sản phụ của corundum) tại Chiang Khong, Thái Lan, nằm ngay bên kia sông Mekong của Huay Xai, Lào. Với sự kiên nhẫn điển hình, họ cẩn thận tìm kiếm khu vực và cuối cùng tìm thấy sapphire.

Khai thác sapphire tốt nhất tại Huay Xai là Herbert Warington Smyth (1867-1943). Sau đó, với vai trò nhân sự của Siam Department of Mines, Smyth đã đến gặp Vua Thái Lan để báo cáo về các mỏ đá quý mới được phát hiện tại Chiang Khong. Ông đã đến các mỏ này vào tháng 2/1893:

“Không tìm thấy đá quý cho đến khi một số lớp bazan được bắt gặp bên dưới Nam Ngau, một nhánh nhánh lớn chảy từ phía bắc. Những ngọn đồi ở bờ trái sau đó trở nên thấp hơn và xa hơn, và chúng bao gồm một viên đá tinh thể đen (a dark crystalline rock), đặc điểm khoáng vật chính xác chưa được xác định, dường như là nguồn gốc của tất cả các viên đá chịu lực được tìm thấy lắng đọng trong dòng suối chảy. Độ dày trung bình của đá là 5 đến 20 inch, và bao gồm thạch anh (quartz) và mảnh vỡ của đá tinh thể (crystalline rock) nói trên. Phủ đầy bề mặt là đất sét màu đỏ có độ sâu trung bình là 10 feet. Người Miến Điện cố gắng tìm thấy đá quý ở bất cứ đâu, đã đào hố lớn khoảng 10 feet vuông. Một cây tre được mài nhọn được dùng để chọc vào đất sét trước, để phát hiện có khối đá nào bên dưới, rồi họ mới đào hố để tìm đá quý. Công việc này khá thất thường.

Các cuộc thám hiểm đã được thực hiện trong khu vực nhiều năm trước — khoảng hai năm trước – đã tìm thấy trữ lượng đá quý đầu tiên. Người Miến Điện luôn luôn dựa vào sự xuất hiện của “nin”, những viên đá nhỏ màu đen này sẽ giúp tìm thấy spinel đen, và luôn luôn được tìm thấy gần với sapphire. Khi bị dòng nước chảy qua làm lộ ra, những tinh thể đá được tìm thấy. Chỉ cần đầu tư máy móc và thời gian để tìm đá quý. Những viên đá “nin” đã được tìm kiếm trong nhiều năm, và sự kiên nhẫn không ngừng của hơn 200 người đàn ông đã gặt hái phần thưởng. Tôi tìm thấy “nin” và đá sỏi trong tất cả các dòng chảy ở bờ trái giữa Nam Ngau và Hoay Pakham. Đó là bức tranh hoạt động khai thác hiện tại, và nằm khoảng 1 dặm phía dưới Chieng Kong. Trên bờ phải có vẻ như không có dấu hiệu gì, ngoại trừ Hoay Duk, một dòng suối ngay đối diện với Hoay Pakham; nhưng chỉ có một ít “nin” được tìm thấy ở đây. Phía đông và phía bắc của Hoay Pakham có thêm nhiều dòng suối chảy vào Nam Hau và một số đổ vào sông Mê Kông, từ phía bên kia của dãy núi mà tôi đã nói đến như là nguồn gốc của khoáng sản. Một số người đã được tìm thấy của cải và một số người Miến Điện đã xây dựng làng tre của họ ở đây. nhưng sau hai tuần làm việc, những nơi này đã bị bỏ hoang vì những ảnh hưởng đến sức khoẻ khủng khiếp, khuất sâu trong thung lũng rừng, và rất khó để có được các cửa hàng mua sắm…

Đối với những viên Ruby mà tôi đã mong đợi tìm thấy, từ quan sát của riêng tôi, và sau đó từ cuộc trò chuyện với những người đào mỏ. Tôi nhanh chóng thấy rằng không những không ai tìm thấy, mà còn không có dấu hiệu của ruby được biết đến ở Chantabun hoặc Miến Điện. Một quan chức Thái Lan đã được Chính phủ gửi đến đây một năm trước để kiểm tra và báo cáo về nơi này. Ông ta đã tìm thấy một số viên garnet nhỏ và nghĩ rằng chúng là hồng ngọc. Ông ta tìm cách để thăng tiến vào đầu quý nên đã mua một viên ruby Miến Điện rất tốt 70 Rs., và báo cáo như là mình đã tìm thấy ruby ở Chieng Kong! Tất nhiên, sự việc này đã tạo ra nhiều hy vọng về việc khai thác ruby; cuối cùng đã trở thành trò cười. Tôi lo sợ bây giờ anh ta có phần nhục nhã.”

Trích đoạn từ H. Warington Smyth, 1895, Notes of a Journey on the Upper Mekong, Siam

Figure 3: Gem digger’s huts. From Smyth, 1895.
Figure 3: Gem digger’s huts. From Smyth, 1895.

Trong khi sự xuất hiện đá quý tại Huay Xai đã được biết đến từ những năm 1890, do chỉ thu được những viên đá quý có kích thước, nên chưa được quan tâm khai thác. Việc khai thác chỉ diễn ra cho đến những năm 1960. Giống như nhiều mỏ sapphire khác, các phương pháp xử lý nhiệt hiện đại được áp dụng để xử lý những viên đá nhiều mây bên trong hoặc bị tối. Do đó, những năm 1970 và 1980 đã chứng kiến một sự hồi sinh quy mô khai thác sapphire tại Huay Xai.

Kể từ những năm 1960, một loạt các công ty khai thác đá quý từ Séc, Hàn Quốc và Thái Lan và một hãng mỏ Pháp tiến hành thăm dò khai thác đá quý ở sông Mekong gần đó. Nhưng hầu hết các viên lam ngọc của Lào đều nhỏ nên ít nhận được sự quan tâm trong bối cảnh thị trường tràn ngập loại lam ngọc màu xanh biển, lớn, được xử lý nhiệt “geuda sapphires” của Ceylon.

Năm 1994, Bjarne Jeppesen và vợ ông, Julie Bruns, thành lập Gem Mining Lao PDR (GML) cùng với người Mỹ gốc Lào, Somkhit Vilavong. Họ đã được chính phủ Lào cấp quyền khai thác 15 năm để khai thác đá quý tại Huay Xai. Nhưng đây là một liên doanh yểu mệnh và đã kết thúc khi Jeppesen và vợ ông chạy trốn khỏi đất nước trong bối cảnh bị quy tội tham ô. Những người cai quản mỏ của ông, Kerry và Kay Danes, bị bắt trong một vụ án cao cấp gần như đã gây ra một sự phá vỡ quan hệ ngoại giao giữa Lào và Australia (họ cuối cùng đã được thả ra) (Hughes, 2002). Năm 2000, Chính phủ Lào chấm dứt nhượng quyền khai thác của GML và sau đó quốc hữu hóa các mỏ sapphire của GML.

Figure 11. Tumbled Lao sapphire from Huay Xai. While the size of the Lao sapphire tends to be small, the color is just beyond nice. Photo: Wimon Manorotkul
Figure 11. Tumbled Lao sapphire from Huay Xai. While the size of the Lao sapphire tends to be small, the color is just beyond nice. Photo: Wimon Manorotkul

SinoRMC gia nhập

Đến năm 2006, hoạt động khai thác duy nhất trong khu vực này diễn ra thường xuyên bởi người dân địa phương. Chính phủ Lào sau đó cấp nhượng quyền khai thác cho một doanh nhân Đài Loan, Simon Hsu. Ông đã thành lập Sino Resources Mining Co. (SinoRMC) để khai thác các mỏ kể từ đó. Sau một chương trình thăm dò, toàn bộ sản xuất bắt đầu vào tháng 12/ 2009. Công ty có khu vực khai thác tại Huay Nam Hoor, Huay Sala, Huay Mone và Huay Tap – cùng với một khu vực thăm dò khác tại Huay Hong Nheng.

Một thỏa thuận sản xuất đã được ký kết với một công ty khai thác mỏ sapphire lớn nhất của Úc. Cùng với các mỏ Lào, điều này cho phép công ty tiếp cận khoảng 200 kg sapphire thô mỗi tháng, khiến SinoRMC trở thành một trong những nhà sản xuất sapphire lớn nhất thế giới.

Huay Xai mine site
Figure 5: At SinoRMC’s Huay Xai mine site, farmland is cleared for mining. Photo: Auslan Ishmael

Địa chất của các mỏ sapphire ở Ban Houai Sai, Bokèo, Lào

Giống như các mỏ sapphire ở Úc, Trung Quốc, Nigeria, Thái Lan, Campuchia và Việt Nam, sapphire tại Huay Xai có nguồn gốc từ các mỏ thứ cấp kết hợp với các dòng bazan kiềm (Bernard, 1975; Vichit & Vudhichativanich et al., 1978).

Khoảng 45–55 Ma (megaannum: một triệu năm) trước sự va chạm giữa các khối lục địa Á-Âu và Ấn Độ đã dẫn đến sự chuyển động của các khối lục địa Đông Dương, Trung Quốc và Amur, gây xáo trộn đường giao nhau ba chiều của các khối lục địa Eurasia, Thái Bình Dương và Úc. Sự xáo trộn này đã tạo ra Vịnh Thái Lan, Nam Trung Quốc và Biển Andaman, cùng với việc tạo ra những phần mở rộng ở Đông Dương và miền Nam Trung Quốc (Fedorov và cộng sự, 2005 & Bunopas và cộng sự, n.d.).

Figure 4: The three gem-bearing layers in the Huay Xai area. Photo: Flavie Isatelle
Figure 4: The three gem-bearing layers in the Huay Xai area. Photo: Flavie Isatelle

Kích cỡ và chất lượng đá quý

Saphia thường có khoảng 2 carat sau khi cắt, với phần lớn là 3 mm và nhỏ hơn. Màu sắc của đá sapphire của Lào khá đẹp, từ trung bình đến xanh đậm. Một số lượng nhỏ của lam ngọc sao vàng, xanh lá cây và đen được tìm thấy, ngoài màu blues. Các loại khác chiếm dưới 1% sản lượng. Khoáng vật phụ bao gồm zircon đỏ và spinel đen. Đá quý thường được gửi qua sông Mekong để bán ở Thái Lan.

Khai thác: Nền tảng của xã hội hiện đại

Hầu như mọi hoạt động khai thác đều gây rối cho cả môi trường và cộng đồng địa phương và các mỏ Huay Xai của RMC cũng không ngoại lệ. Điều quan trọng là sự gián đoạn được giảm thiểu và tối đa hóa lợi ích, cho phép lợi nhuận vượt qua chi phí. Khái niệm này là chìa khóa để khai thác đá quý bất cứ nơi nào trên thế giới.

Bởi bản chất của khai thác mỏ là một quá trình phá hoại. Khai thác làm xáo trộn đất đai, gây ô nhiễm. Đây là nghịch lý. Chúng ta cần khai thác, nhưng khai thác mỏ có hậu quả tiêu cực. Phải làm gì? Câu trả lời là rõ ràng. Khai thác cần phải được thực hiện theo cách thân thiện với môi trường nhất. Nó đơn giản mà.

Gem-ecology: Cân bằng giữa cộng đồng và nhu cầu môi trường

Tại Huay Xai, canh tác là trụ cột kinh tế của cộng đồng địa phương. Để khai thác thành công, công ty phải đảm bảo rằng nông dân địa phương được bồi thường đúng mức.

Trọng tâm là tìm ra một hệ thống công bằng mang lại lợi ích kinh tế cho các cộng đồng mà chúng ta làm việc cùng. Điều này bao gồm không chỉ bồi thường bằng tiền và khôi phục đất đai mà còn cả cơ hội việc làm và đào tạo. Mục tiêu là đảm bảo rằng môi trường được khôi phục lại trạng thái ban đầu của nó, với những người sử dụng đất có lợi nhuận trong quá trình này. Khái niệm về chi phí cân bằng và lợi ích của khai thác đá quý đã được gọi là “gem-ecology” của Đại học Vermont Saleem H. Ali và Sally Dickinson DeLeon và chúng tôi coi trọng ý tưởng này.

Figure 6: While mining takes place in the background, a farmer plants the first seeds of rice on his newly reclaimed land. Photo: Richard W. Hughes
Figure 6: While mining takes place in the background, a farmer plants the first seeds of rice on his newly reclaimed land. Photo: Richard W. Hughes

Bồi thường và khôi phục đất

Những nhượng bộ khai thác của chúng tôi rơi hoàn toàn trong đất nông nghiệp, không có rừng cần phải được giải tỏa. Người sử dụng đất ở địa phương là nông dân trồng lúa dựa vào cây trồng này không chỉ cho sinh kế mà còn cho thu nhập. Đây là trường hợp của nhiều thế hệ. Phương pháp khai thác của chúng tôi là khai thác mỏ lộ thiên / rãnh hở, có nghĩa là trong quá trình khai thác, nông dân bị ảnh hưởng về mặt kinh tế.

Để khắc phục điều này, chúng tôi cung cấp các gói bồi thường bằng tiền cho việc sử dụng đất. Những gói này đã được tính đồng loạt với nông dân và chính quyền địa phương. Khi làm như vậy, chúng tôi đảm bảo rằng nhu cầu của nông dân không chỉ đáp ứng, mà còn vượt quá.

Bồi thường hoàn toàn không có sự phục hồi đất. Vì vậy, ngoài việc bồi thường bằng tiền, chúng tôi khôi phục lại tất cả các khu vực khai thác ở trạng thái ban đầu, khả năng canh tác của chúng. Điều này có nghĩa là nông dân có thể trồng lại cây trồng hoặc vật nuôi sau khi khai thác xong. Hơn nữa, chúng tôi cẩn thận theo dõi đất đai trong ba năm sau khi phục hồi, để hỗ trợ nông dân nếu có bất kỳ vấn đề nào nảy sinh.

Đào tạo và việc làm

Đào tạo và việc làm là hai khu vực thành công của chúng tôi. Tại Lào, 95% công nhân của chúng tôi đến từ cộng đồng địa phương. Từ chính quyền đến thăm dò, khai thác, phân loại và cắt, các kỹ năng thu được thường áp dụng cho các ngành khác ngoài khai thác mỏ.

Figure 7: Sapphire being preformed at SinoRMC’s Huay Xai factory. Over 95% of our employees are drawn from the local community. Photo: Ryan Libre
Figure 7: Sapphire being preformed at SinoRMC’s Huay Xai factory. Over 95% of our employees are drawn from the local community. Photo: Ryan Libre
Sorting rough sapphire at SinoRMC’s Huay Xai operation
Figure 8: Sorting rough sapphire at SinoRMC’s Huay Xai operation. SinoRMC is one of the largest private employers in Laos’ Bokèo District. Photo: Ryan Libre

Nhận thức văn hóa

Bất cứ nơi nào thợ mỏ đá quý đi, họ là những người khách phải tôn trọng văn hóa địa phương. Hướng đến mục tiêu này, quản lý mỏ của chúng tôi làm cho một điểm để tham gia vào các lễ hội và hỗ trợ hải quan địa phương. Đạt được hình ảnh của họ chỉ mang lại lợi ích cho hoạt động của chúng tôi, đưa nó hài hòa với cộng đồng địa phương. Cuối cùng, chìa khóa cho hoạt động của SinoRMC tại Lào không dựa trên tổ chức từ thiện, nhưng thu hút cộng đồng địa phương một cách tôn trọng và lắng nghe nhu cầu và mối quan tâm của họ. Khi làm như vậy, chúng tôi đảm bảo rằng lợi ích của mỗi bên.

IS — InSapphire: Hướng đi mới trong đá quý

Ngay từ đầu, quản lý của SinoRMC nhận ra rằng tư duy sáng tạo là cần thiết để làm cho sapphire của Lào cạnh tranh trên thị trường. Do kích thước nhỏ của đá được phục hồi, nên cần có cách tiếp cận mới. Do đó được sinh ra là khái niệm IS (InSapphire). InSapphire đại diện cho một cách tiếp cận hoàn toàn mới để đối phó với đá quý, đưa chúng ra khỏi lĩnh vực trang sức và thành các sản phẩm phi truyền thống. Các mục dưới đây là hai ví dụ về khái niệm InSapphire sáng tạo.

Figure 9: Two products from SinoRMC’s upcoming InSapphire line—New directions in sapphire. Photo: Wimon Manorotkul
Figure 9: Two products from SinoRMC’s upcoming InSapphire line—New directions in sapphire. Photo: Wimon Manorotkul

The Royal Mekong Sapphire

To see a world in a grain of sand, and a heaven in a wild flower,
Hold infinity in the palm of your hand, and eternity in an hour.

William Blake, Auguries of Innocence

Ngồi trên hiên của văn phòng trên đỉnh đồi của SinoRMC ở Huay Xai, người ta nhìn ra một bức tranh toàn cảnh hoàn hảo. Khi mặt trời lặn ở phía Thái Lan, dòng sông Cửu Long hùng vĩ lăn ra biển. Ở phía sau, một con đường kết nối cả Lào và Thái Lan với Trung Quốc uốn lượn dưới những ngọn đồi xanh.

Tuy nhiên, một số điều không bao giờ thay đổi. Có cá ở sông và lúa trong ruộng lúa. Một trăm năm trước, một người nông dân đã lọt vào một trong những cánh đồng đó và lấy một ít đá quý màu xanh lên.

Trong một thế giới mà vẻ đẹp gần như luôn luôn là không tồn tại  lâu, sapphires có một phép thuật đã kéo dài hàng triệu năm, từ sinh ra sâu dưới lòng đất cho đến khi được khai thác bùng nổ trong cảnh quan xanh tươi của đất nước Lào xinh đẹp. Với một màu xanh của bầu trời hoàng hôn, họ là một ân sủng tuyệt vời, một lời nhắc nhở rằng một số điều làm siêu việt.

Tiếp cận và nhặt chúng lên. Lau sạch bùn. Nhìn thấy nó? Tất cả các sáng tạo hợp nhất thành viên đá xanh xanh. Bây giờ bạn nắm giữ vô tận trong lòng bàn tay của bạn.

Figure 10. The Royal Mekong Sapphire. From Laos, with love. Photo: Richard W. Hughes
Figure 10. The Royal Mekong Sapphire. From Laos, with love. Photo: Richard W. Hughes

Nguồn: “Laos – Land of a Million Elephants… & Sapphires” by Richard W. Hughes, Auslan Ishmael, Flavie Isatelle & Peter Wang in the ICA’s InColor Magazine

[1]    Laos is a plural French/English corruption of the more proper Lao. Similarly, the capital, Vientiane, is a corruption of Wiang Chan(literally ‘city of sandalwood’).

[2]    Huay is Lao for “stream” or “torrent.”

[3]    In addition to Huay Xai, a deposit of dark blue sapphire exists in southern Laos at Attapeu.

[4]    Bokèo means literally “gem mines” (bo = mine; kèo = gems or glass)

[5]    Bernard (1975) lists this date as 1880.

References

  • Ali, S.H. (2010) Treasures of the Earth: Need, Greed, and a Sustainable Future. New Haven, CT, Yale University Press, 304 pp.

  • Bernard, A. (1975) Les saphirs de Houei Sai. Bulletin Association Française de Gemmologie, No. 43, juin, p. 9.

  • Bunopas, S. and Khositanont, S. (n.d., ca. 2008) Did Shan-Thai twice marry Indochina and then India? Bulletin of Earth Sciences of Thailand, Vol. 1, No. 1–2, pp. 1–27.

  • Coenraads, R.R. (1997) Independent Gemmological Report on the H. Sala Alluvial Deposit near Ban Houei Xai, Bokeo Province, Lao. Asia Sapphires Limited, unpublished company report; 18 pp.

  • Fedorov, P.I. and Koloskov, A.V. (2005) Cenozoic volcanism of Southeast Asia. Petrology, Vol. 13, No. 4, pp. 352–380.

  • Hughes, R.W. (2002) Love and HateThe Guide, Vol. 21, No. 1, Part 1, Jan.–Feb., pp. 4–9, 16.

  • Kitbutrawat, P. (2006) Heat treatment for some green sapphire from Attapeu of Laos. Chulalongkorn University.

  • Smyth, H.W. (1895) Notes of a Journey on the Upper Mekong, Siam. London, Royal Geographical Society, reprinted 1998 by White Lotus, Bangkok as: Exploring for Gemstones on the Upper Mekong, 109 pp.

  • Sutherland, F.L., Bosshart, G. et al. (2002) Sapphire crystallization, age and origin, Ban Huai Sai, Laos: age based on zircon inclusions. Journal of Asian Earth Sciences, Vol. 20, No. 7, pp. 841–849.

  • Vichit, P., Vudhichativanich, S. et al. (1978) The distribution and some characteristics of corundum-bearing basalts in Thailand. Journal of the Geological Society of Thailand, Vol. 3, pp. M4–1 to M4–38.

  • Wang, J.-H., Yin, A. et al. (2001) A tectonic model for Cenozoic igneous activities in the eastern Indo-Asian collision zone. Earth and Planetary Science Letters, Vol. 188, No. 1–2, pp. 123–133.